Relacja z konferencji „Behind Creativity: Towards Fair Conditions for European Creators” | 11.06.2026

Autorem wszystkich fotografii w tym artykule jest Tomasz Kaczor

O sprawiedliwe warunki pracy dla europejskich twórców

Jak zapewnić artystkom i artystom godne warunki pracy? W jaki sposób budować systemy wsparcia odpowiadające specyfice zawodów twórczych? Jak chronić prawa osób pracujących w kulturze w czasach niestabilności ekonomicznej, transformacji cyfrowej i rozwoju sztucznej inteligencji? To pytania, które znalazły się w centrum konferencji „Behind Creativity: Towards Fair Conditions for European Creators”, zorganizowanej przez Creative Europe Desk Polska we współpracy z Europejskim Obserwatorium Audiowizualnym.

Wydarzenie zgromadziło przedstawicieli i przedstawicielki środowisk artystycznych, organizacji branżowych, związków zawodowych, instytucji kultury i ekspertów z różnych krajów Europy. Punktem wyjścia do dyskusji była wspólna diagnoza: choć kultura jest jednym z fundamentów europejskich społeczeństw, osoby ją tworzące nadal zbyt często funkcjonują w warunkach niepewności zawodowej, nieregularnych dochodów i ograniczonego dostępu do zabezpieczeń społecznych.

Całość konferencji prowadziła Anna Galas-Kosil. We wprowadzeniu podkreśliła, że dyskusja o warunkach pracy w kulturze jest dziś nie tylko ważna, ale wręcz konieczna. Jak zaznaczyła, konferencja odwraca perspektywę, przesuwając uwagę z efektów twórczości na osoby stojące za jej powstawaniem – artystów, twórców i pracowników kultury, którzy często funkcjonują w warunkach niepewności zawodowej i ekonomicznej. Moderując oba panele, kierowała rozmowę zarówno na kwestie indywidualnych doświadczeń twórców, jak i potrzebę systemowych zmian w obszarze praw pracowniczych, zabezpieczeń społecznych i polityk kulturalnych.

Anna Galas-Kosil

Między pasją a prekariatem

Konferencję otworzyła prezentacja Sophie Valais z Europejskiego Obserwatorium Audiowizualnego, poświęcona sytuacji artystów i pracowników sektorów kultury i kreatywnych w Europie.

Przedstawione dane pokazały skalę wyzwań stojących przed środowiskiem twórczym. Około jedna trzecia osób pracujących w kulturze funkcjonuje jako osoby samozatrudnione, podczas gdy średnia dla pozostałych sektorów gospodarki wynosi około 14 proc. Wiele osób łączy różne formy zatrudnienia, pracuje projektowo i równolegle wykonuje kilka zawodów.

Z badań wynika również, że aż 68 proc. artystów i pracowników kultury posiada więcej niż jedną pracę.

Sophie zwróciła uwagę, że obowiązujące systemy zabezpieczeń społecznych w większości państw europejskich były projektowane z myślą o stabilnym zatrudnieniu etatowym i nie odpowiadają realiom pracy twórczej. Dodatkowym wyzwaniem pozostaje mobilność międzynarodowa, charakterystyczna dla wielu zawodów artystycznych.

Sophie Valais

Oddolne działania i wspólne organizowanie się środowiska

Pierwszy panel konferencji „Creating Change: Good Practices and Independent Initiatives for Better Working Conditions” poświęcony był inicjatywom oddolnym oraz działaniom podejmowanym przez same środowiska twórcze.

Marta Romankiv – artystka wizualna i członkini Obywatelskiego Forum Sztuki Współczesnej podkreślała, że jednym z podstawowych problemów pozostaje brak przejrzystości dotyczącej wynagrodzeń:

Bardzo często artyści są zapraszani do projektów czy wystaw bez żadnej informacji o honorarium. Rozmowa o wynagrodzeniu pojawia się dopiero na końcu współpracy albo wtedy, gdy praca jest już wykonana.

Jak zaznaczała, młodzi twórcy porzucający uczelnie artystyczne często nie posiadają podstawowej wiedzy dotyczącej negocjowania warunków współpracy czy praw pracowniczych. Dlatego Obywatelskie Forum Sztuki Współczesnej rozwija obecnie zestaw rekomendacji i dobrych praktyk dla instytucji kultury oraz artystów. Jednym z najważniejszych działań organizacji jest aktualizacja porozumienia dotyczącego minimalnych wynagrodzeń artystycznych. Obecnie stawki proponowane przez OFSW są powiązane z wysokością minimalnego wynagrodzenia, dzięki czemu automatycznie uwzględniają zmiany gospodarcze i inflację.

O znaczeniu samoorganizacji mówił również Maciej Sobczyk, przewodniczący Gildii Scenarzystów Polskich:

Każdy pojedynczy twórca ma słabszą pozycję niż producent czy nadawca. Tylko organizacje branżowe mogą skutecznie reprezentować środowisko i wzmacniać jego pozycję negocjacyjną.

Zdaniem Macieja Sobczyka jedną z największych słabości sektora jest niewystarczająca wiedza młodych twórców o mechanizmach rynku pracy:

Szkoły uczą tworzenia sztuki, ale nie uczą funkcjonowania na rynku. Tymczasem artysta musi być również menedżerem własnej kariery.

Maciej Sobczyk, Marta Romankiv

Solidarność zawodowa ponad granicami

Międzynarodową perspektywę do dyskusji wnieśli Tomáš Hudák ze słowackiego związku zawodowego Kultúrne Odbory oraz Ariadna Estalella Alba z belgijskiej organizacji NICC.

Tomáš zwracał uwagę, że w sektorze kultury wiele osób jednocześnie zatrudnia innych i samo pracuje na zlecenie, co wymaga szczególnej świadomości własnych praktyk zawodowych:

Kiedy jesteśmy po stronie organizatora czy instytucji, powinniśmy pilnować, żeby nie reprodukować tych samych złych praktyk, z którymi sami spotykamy się jako pracownicy kultury.

Z kolei Ariadna Estalella Alba podkreślała znaczenie działań kolektywnych i budowania wspólnego głosu środowiska.

Ważne jest, by nie postrzegać swoich problemów jako wyłącznie indywidualnych. Za każdą osobistą historią stoi również historia zbiorowa, wspólna dla wielu osób pracujących w kulturze.

Przedstawicielka NICC zwracała uwagę, że oddolne inicjatywy rozwijane przez środowiska artystyczne powinny być traktowane jako pełnoprawne rozwiązania systemowe, a nie jedynie doraźne reakcje na kryzysy.

Ariadna Estalella Alba

Anna Galas Kosil, Maciej Sobczyk, Marta Romankiv, Tomáš Hudák, Ariadna Estalella Alba

Polska diagnoza: 62 tysiące profesjonalnych twórców

Drugi panel konferencji „Building the Framework: Systemic Approaches to Creators’ Rights and Professional Status” koncentrował się na rozwiązaniach legislacyjnych i politykach publicznych.

Prof. Dorota Ilczuk z Centrum Badań nad Gospodarką Kreatywną SWPS przedstawiła wyniki projektu badawczego „Policzone i policzeni 2024”, który po raz pierwszy od wielu dekad pozwolił oszacować skalę środowiska twórczego w kraju.

Badanie wykazało, że w Polsce działa około 62 tys. profesjonalnych artystów, twórców i wykonawców. Jednocześnie ponad połowa z nich musi podejmować dodatkową pracę poza sektorem kultury, aby utrzymać się finansowo. Szczególnie alarmujące okazały się dane dotyczące dochodów. Jak podkreślała prof. Ilczuk:

Jedna trzecia twórców osiąga dochody poniżej progu ubóstwa, a ponad połowa zarabia mniej niż wynosi ustawowe wynagrodzenie minimalne.

Jak wynika z badań, aż 90 proc. respondentów deklaruje nieregularność dochodów, a 60 proc. przyznaje, że wykonywało pracę twórczą bez wynagrodzenia. Problemem pozostaje również dostęp do zabezpieczeń społecznych, część artystów nadal korzysta z ubezpieczenia zdrowotnego za pośrednictwem członków rodziny.

Prof. Ilczuk zwróciła także uwagę na rosnące zjawisko wypalenia zawodowego. Po raz pierwszy w prowadzonych badaniach znacząco spadł odsetek osób deklarujących chęć pozostania w zawodzie artystycznym:

Przed pandemią niemal wszyscy odpowiadali, że chcą kontynuować pracę twórczą mimo wszystkich trudności. Dzisiaj deklaruje to około 70 proc. badanych. To sygnał alarmowy.

prof. Dorota Ilczuk

Branża filmowa: potrzebne są konkretne regulacje

Perspektywę sektora audiowizualnego przedstawiła Zofia Goraj ze Związku Zawodowego Filmowców.

Przywołując wyniki badań dotyczących warunków pracy w branży filmowej, zwróciła uwagę na skalę problemów związanych z nieregularnością zatrudnienia i brakiem stabilności finansowej:

Przez lata mówiliśmy o długich godzinach pracy, opóźnieniach w wypłatach czy braku zabezpieczeń społecznych. Dziś mamy już dane, które to potwierdzają.

Według przedstawionych wyników 75 proc. osób pracujących w branży audiowizualnej nie otrzymuje wynagrodzenia w terminie. Z kolei ponad 80 proc. kobiet i ponad trzy czwarte mężczyzn zatrudnionych w sektorze deklaruje brak poczucia bezpieczeństwa zawodowego.

Jak wskazywała, nawet osoby osiągające ponadprzeciętne dochody funkcjonują często w poczuciu niepewności, ponieważ kolejne projekty pojawiają się nieregularnie, a okresy intensywnej pracy przeplatają się z długimi przestojami.

Zofia Goraj

Irlandzki eksperyment: dochód podstawowy dla artystów

Jednym z najbardziej inspirujących punktów dyskusji było wystąpienie Catherine Martin, byłej minister turystyki, kultury, sztuki, sportu i mediów Irlandii, obecnie związanej z The Ivors Academy.

Catherine przedstawiła doświadczenia związane z wdrożeniem programu Basic Income for the Arts – pilotażowego programu dochodu podstawowego dla artystów, który stał się jednym z najgłośniejszych europejskich eksperymentów w zakresie polityki kulturalnej:

Program został zaprojektowany jako odpowiedź na niestabilność dochodów osób pracujących w kulturze i miał umożliwić twórcom skupienie się na działalności artystycznej bez ciągłej presji ekonomicznej.

Irlandzkie doświadczenia były w trakcie konferencji przywoływane jako przykład polityki publicznej, która stawia w centrum dobrostan twórców, uznając ich pracę za pełnoprawny element gospodarki i życia społecznego.

Catherine Martin

Europa potrzebuje wspólnych standardów

Rhys Nugent z Culture Action Europe podkreślał, że wyzwania związane z warunkami pracy twórców mają charakter europejski:

Niezależnie od kraju artyści mierzą się z podobnymi problemami: nieregularnymi dochodami, niepewnością zatrudnienia, ograniczonym dostępem do zabezpieczeń społecznych oraz skutkami transformacji cyfrowej.

Wśród najważniejszych tematów pojawiających się obecnie na poziomie europejskim wskazał m.in. kwestie wynagradzania twórców w środowisku cyfrowym, wpływ sztucznej inteligencji na sektor kreatywny oraz potrzebę wzmacniania pozycji kultury w przyszłych politykach i budżetach Unii Europejskiej.

Rhys Nugent

Kultura zaczyna się od ludzi

Konferencja „Behind Creativity: Towards Fair Conditions for European Creators” pokazała, że dyskusja o kulturze nie może ograniczać się wyłącznie do finansowania instytucji czy realizacji projektów. Coraz częściej dotyczy ona osób stojących za twórczością – ich bezpieczeństwa socjalnego, warunków pracy, wynagrodzeń i możliwości rozwoju zawodowego.

Choć uczestnicy reprezentowali różne kraje i sektory, ich diagnoza była zbieżna: bez stabilnych warunków pracy trudno mówić o trwałym rozwoju kultury. Potrzebne są zarówno oddolne inicjatywy środowiskowe, jak i odważne decyzje polityczne oraz systemowe rozwiązania, które pozwolą twórcom skupić się na tym, co stanowi fundament ich pracy – tworzeniu.